روزنامه اعتماد نوشت: اعداد رسمی از ولادت و ازدواج در فاصله سال ۱۴۰۰ تا پایان ۱۴۰۴ نشان میدهد که با وجود افزایش رقم ریالی وام ازدواج و وام فرزندآوری، هم شیب ازدواج و هم شیب فرزندآوری همچنان سیر نزولی دارد.
پیمایشهای ملی که بعد از اجرای قانون جوانی جمعیت (آبان ۱۴۰۰) انجام شده و همچنین گزارشهای سالانه سازمان ثبت احوال، نشان میدهد که وام ازدواج، تاثیر زیادی در افزایش تمایل مجردها به تشکیل خانواده نداشته و وام فرزندآوری هم مشوق موثری برای زوجین نبوده جز آنکه حداکثر، برای تشویق به بارداری اول و دوم موثر بوده اما فرزندآوری سوم و چهارم و بیش از پنجم، در طول سه سال اخیر همچنان شیب کاهشی دارد.
پیمایشهای ملی چه میگوید؟
طی ۵ سال اخیر چند پیمایش درباره میزان تمایل زوجین به فرزندآوری انجام شد که نتایج این پیمایشها هم از کاهش رغبت به خانوادههای پرجمعیت حکایت داشت.
مرضیه وحید دستجردی که دبیر ستاد ملی جمعیت است، پارسال در مراسمی که به مناسبت روز ملی جمعیت برگزار شد، در گزارشی از نتایج پیمایش ملی سال ۱۴۰۳ با موضوع «تمایلات و رفتار فرزندآوری در ایرانیان» گفت که ۷۷.۷ پاسخگویان در این پیمایش که متاهل و در گروه سنی ۲۰ تا ۵۰ سال بودهاند، تمایلی به فرزندآوری ندارند و بیشترین دلیل بیرغبتی به داشتن فرزند هم نگرانی از تامین آینده فرزندان جدید، نبود درآمد کافی و مسکن نامناسب بوده در حالی که نرخ باروری از ۱.۵۴ فرزند به ازای هر زن در سن باروری در سال ۱۴۰۲ به ۱.۴۴ فرزند به ازای هر زن در سن باروری در سال ۱۴۰۳ کاهش یافته بود با اینکه برای حفظ تعادل سنی جمعیت و جلوگیری از سالمندی کشور، لازم است که این نرخ به ۲.۱ فرزند به ازای هر زن در سن باروری برسد.
کاهش رغبت زوجین به فرزندآوری در سال ۱۴۰۳ در حالی بود که سال ۱۳۹۷ در نتایج پیمایش مشابه، تعداد زوجین بیرغبت به فرزندآوری ۳۶.۷ درصد بود.
شهریور پارسال، در یک نشست کارشناسی در وزارت بهداشت، نتایج پیمایش ۱۴۰۳ تشریح شد. جمعیت نمونه این پیمایش ۲۵۰۰ زن و مرد متاهل در گروه سنی ۱۵ تا ۴۹ سال ، ۲۳.۹ درصد با تحصیلات کمتر از دیپلم، ۳۷.۱ درصد دیپلم و ۳۸.۷ درصد با تحصیلات دانشگاهی ، ۵۴.۸ درصد شاغل ، ۴۲.۲ درصد ساکن مراکز استانها، ۳۵.۸ درصد ساکن سایر شهرها و ۲۲ درصد ساکن روستاها ، ۲۹.۴ درصد با وضع مالی بد، ۵۴ درصد با وضع مالی متوسط و ۱۶.۴ درصد با وضع مالی خوب بودند. نتایج پرسش از این جمعیت نمونه درباره تمایل به فرزندآوری با قید «در حال حاضر» نشان داد که فقط ۲۲.۳ درصد از مجموع پاسخگویان، پاسخ مثبت داشتند و مجریان این پیمایش گفتند که در تحقیق مشابه در سال ۱۳۹۵ «تعداد افراد متاهل مایل به فرزندآوری در حال حاضر» ۳۱.۸ درصد بوده است.
مجریان پیمایش سال ۱۴۰۳، گفتند که هم در سال ۱۳۹۵ و هم در سال ۱۴۰۳، نگرانی از تأمین آینده فرزندان، بیشترین فراوانی را در دلایل بیرغبتی زوجین به فرزندآوری یا فرزندان بیشتر داشته و در هر دو پیمایش، رتبه دوم دلایل، نگرانی از تشدید مشکلات اقتصادی به دنبال فرزندآوری یا افزایش تعداد فرزندان بوده است.
مقایسه نتایج دو پیمایش نشان داد که سال ۱۴۰۳، تعداد زوجینی که به دلیل مشکلات معیشتی، ناکافی بودن درآمد و نامناسب بودن فضای سکونت، مایل به داشتن فرزند یا افزایش تعداد فرزندانشان نیستند، نسبت به تعداد پاسخگویان در پیمایش سال ۱۳۹۵، افزایش قابل توجه داشته چنانکه گزینه نگرانی بابت تامین آینده فرزندان جدید، از ۷۶.۲ درصد (سال ۱۳۹۵) به ۸۷.۴ درصد (سال ۱۴۰۳)، نگرانی بابت تشدید مشکلات اقتصادی با افزایش تعداد فرزندان از ۷۱ درصد (۱۳۹۵) به ۸۰.۹ درصد (۱۴۰۳)، ناکافی بودن درآمد برای افزایش تعداد فرزندان از ۶۷.۷ درصد (۱۳۹۵) به ۷۸.۹ درصد (۱۴۰۳) و ناتوانی از داشتن فرزندان بیشتر به دلیل مسکن نامناسب از ۵۹.۷ درصد (۱۳۹۵) به ۷۳.۴ درصد (۱۴۰۳) افزایش یافته بود.
پرسش دیگر پیمایش سال ۱۴۰۳، درباره تمایل یا عدم تمایل به فرزندآوری در بازه ۳ تا ۵ سال آینده بود که ۴۰.۹ درصد به این سوال ، پاسخ مثبت و ۵۲.۱ درصد پاسخ منفی داده بودند. مجریان این تحقیق، به استناد دلایل عدم تمایل به فرزندآوری اعلام کردند که ۸۷.۴ درصد پاسخگویان، به دلیل نگرانی بابت تامین آینده فرزندان جدید، ۸۱ درصد به دلیل افزایش مشکلات اقتصادی با تولد فرزند جدید، ۷۸.۹ درصد به دلیل درآمد ناکافی برای تامین هزینه فرزند جدید و ۷۳.۴ درصد به دلیل مسکن نامناسب برای تولد فرزند جدید گفتهاند که دلشان نمیخواهد فرزند دیگری داشته باشند. این نتایج نشان میداد که پاسخگویان این تحقیق، اگرچه انگیزه فرزندآوری دارند ولی بابت آتیه فرزندان و همچنین کیفیت زندگیشان نگرانند و بنابراین، صرف اعطای وام فرزندآوری، مشوق قابل اتکایی در برابر این نگرانیها نیست چون با روند رو به رشد تورم، ارزش ریالی این وام هم از زمان ثبتنام تا زمان دریافت و واریز به حساب سرپرست خانوار، حتما کاهش خواهد یافت. پرسش دیگری در این تحقیق درباره تعداد مطلوب فرزند، همین فرض را تایید میکرد چنانکه ۱.۴ درصد از پاسخگویان اصلا تمایلی به داشتن فرزند نداشتند ولی ۶.۵ درصد به یک فرزند و ۳۳.۵ درصد به داشتن دو فرزند راضی بودند اما افزایش تعداد فرزند، تعداد پاسخگویان موافق را هم کاهش میداد چنانکه ۲۳.۱ درصد موافق داشتن ۳ فرزند، ۲۱.۱ درصد موافق داشتن ۴ فرزند و ۱۴.۲ درصد موافق داشتن ۵ فرزند و بیشتر بودند.
در همین نشست کارشناسی، از نتایج پیمایش ملی فرزندآوری و سیاستهای جمعیتی هم رونمایی شد. این پیمایش هم در سال ۱۴۰۳ با همکاری مشترک جهاد دانشگاهی و وزارت بهداشت انجام شده بود و درباره تمایل به فرزندآوری در حال و آینده پرسش میکرد. در بخش تمایل به فرزندآوری در زمان حال، ۴۴.۳ درصد پاسخگویان جواب منفی داده بودند و اصلا تمایلی به فرزندآوری نداشتند. ۲۵.۴ درصد موافق یک فرزند، ۱۴.۱ درصد موافق دو فرزند و ۱۷.۲ درصد موافق سه فرزند بودند و نامعلوم بودن چشمانداز آینده، پاسخ منفی درباره تمایل به فرزندآوری را افزایش داده بود چنانکه ۷۶.۳ درصد پاسخگویان، در آینده هم نمیخواستند فرزندی داشته باشند اما ۵۳.۸ درصد موافق یک فرزند، ۳۲.۵ درصد موافق داشتن دو فرزند و ۲۴.۱ درصد موافق داشتن ۳ فرزند و بیشتر بودند. محل سکونت و زندگی در مرکز استان، سایر شهرهای استان و روستاها هم در تصمیم به فرزندآوری در زمان حال نقش داشت چنانکه ۲۱.۲ درصد از ساکنان مراکز استانها، ۲۰.۴ درصد ساکنان سایر شهرها و ۲۷.۶ درصد ساکنان روستاها به فرزندآوری در زمان حال تمایل داشتند اما تعداد موافقان فرزندآوری در آینده، بر حسب محل سکونت در مرکز استان، سایر شهرها یا روستاها افزایش معنادار نسبت به زمان حال پیدا میکرد و این نتایج نشان میداد که تمام پاسخگویان، امید دارند که شرایط محیط پیرامونیشان در بازه ۳ تا ۵ سال آینده بهبود داشته باشد.
در این پیمایش، وضع مالی ضعیف، متوسط یا خوب، از دیگر مولفههای موثر در تصمیم پاسخگویان برای فرزندآوری در زمان حال یا آینده بود و کمتر از ۱۸ درصد افراد دارای وضع مالی ضعیف و کمتر از ۲۴ درصد دارای وضع متوسط و کمتر از ۳۰ درصد دارای وضع مالی خوب، برای فرزندآوری در زمان حال پاسخ مثبت میدادند اما ۴۲.۶ درصد اقشار ضعیف، ۳۹.۹ درصد اقشار متوسط و ۴۰.۱ درصد اقشار با وضع مالی خوب به فرزندآوری در آینده جواب مثبت میدادند.
هفته قبل و در مراسم روز ملی جمعیت، مرضیه وحید دستجردی با استناد به آمارهای رسمی، گزارشی از وضع ۱۵ ساله ولادت و ازدواج در کشور ارایه داد. در این گزارش نمودارهایی حاکی از شیب تند کاهش فرزندآوری در مناطق شهری و روستایی در فاصله سال ۱۳۹۵ تا ۱۴۰۳ بود. طبق این نمودارها، در سال ۱۳۹۰ تعداد ولادت در شهرها حدود یک میلیون و ۸۷ هزار نفر و در روستاها حدود ۲۹۴ هزار نفر بود و آمار ولادت، هم در شهر و هم در روستا تا پایان سال ۱۳۹۴ صعود داشت و سال ۱۳۹۴ در شهرها بیش از یک میلیون و ۲۰۰ هزار و در روستاها بیش از ۳۶۱ هزار ولادت ( در مجموع، در یک میلیون و ۵۷۰ هزار ولادت در کل کشور ) ثبت شد اما از سال ۱۳۹۵ شیب ولادت در کشور نزولی بود . نکته مهم در این اعداد این بود که در فاصله سال ۱۳۹۵ تا پایان ۱۴۰۳، شیب نزولی ولادت در شهر بسیار بیشتر از روستا بوده چنانکه از سال ۱۳۹۵ که آمار ولادت در کل کشور رو به کاهش گذاشت، در شهرها یک میلیون و ۲۰۹ هزار ولادت داشتیم که تا سال ۱۴۰۳ عدد ولادت در شهرها به ۷۵۳ هزار تولد کاهش یافته اما سال ۱۳۹۴ آمار ولادت روستا ۳۶۱ هزار نفر بوده که سال ۱۴۰۳ این عدد به ۲۲۶ هزار تولد کاهش یافته است.
در این گزارش همچنین با استناد به نتایج موج چهارم پیمایش ملی ارزشها و نگرش ایرانیان (سال ۱۴۰۲) این نکته مطرح بود که با افزایش سطح سواد، تمایل به فرزندآوری کاهش مییابد چنانکه در جمعیت بیسواد ، میانگین تمایل فرزندآوری به ۳ فرزند و در تحصیلات ابتدایی به ۲.۸ و در تحصیلات متوسطه و دیپلم به ۲.۵ و در تحصیلات دانشگاهی به ۲.۴ میرسید.
وحید دستجردی با استناد به نتایج پیمایش ملی ارزشها و نگرشهای جوانان (سال ۱۴۰۳) اعلام کرد که ۷۴.۷ درصد پاسخگویان، شرایط اقتصادی مناسب ،۳۵.۴ درصد حمایت و تسهیلات رفاهی دولت و ۳۱.۵ درصد عدم نگرانی از آینده فرزندان را به عنوان عوامل موثر بر فرزندآوری برشمرده بودند.
در نمودارهای این گزارش در بررسی وضعیت کنونی جمعیت ایران از ابتدای دهه ۱۳۶۰ معلوم بود که سال ۱۳۶۲ حدود ۴۱۰ هزار تولد و سال ۱۳۶۸ حدود ۴۵۰ هزار تولد و در فاصله سالهای ۱۳۷۹ تا ۱۳۸۰ هم بیش از ۶۴۶ هزار تولد در سال ثبت شده و در سالهای بعد هم شیب ولادت رو به افزایش است اما در سالهای ۱۳۸۸و ۱۳۸۹ تعداد تولدها کاهش داشته که این کاهش میتواند متاثر از رخدادهای سیاسی، اجتماعی و اقتصادی همین سالها باشد. این کاهش از نیمه دهه ۱۳۹۰ هم مشهود است که باز هم میتوان تاثیر بازگشت تحریمهای اقتصادی از سال ۱۳۹۷ و همچنین شیوع کرونا از پایان ۱۳۹۸ و رخدادهای سیاسی آبان ۱۳۹۸ و دی ۱۳۹۸ را در شیب نزولی تولدها در سالهای ۱۳۹۸ و ۱۳۹۹ موثر دانست همچنان که تاثیر رخدادهای سیاسی نیمه دوم سال ۱۴۰۱ در کاهش ولادت را نباید نادیده گرفت.
این گزارش، فاصله گرفتن زوجین از پرشماری فرزندان را با استناد به آمارهای ولادت فرزندان در سالهای ۱۴۰۳ و ۱۴۰۴ مورد بررسی قرار داده بود. در سال ۱۴۰۴ تعداد تولد اول ۳۲۰ هزار، تعداد تولد دوم ۳۱۵ هزار، تعداد تولد سوم ۱۶۴ هزار، تعداد تولد چهارم ۵۵ هزار و تعداد تولد پنجم و بیشتر ۲۵ هزار بوده و در این سال، از مجموع ولادتهای ثبت شده در کشور، ۳۵.۹ درصد تولدها، فرزند اول، ۳۵.۳ درصد فرزند دوم، ۱۸.۴ درصد فرزند سوم، ۶.۲ درصد فرزند چهارم و ۲.۸ درصد تولدها فرزند پنجم و بیشتر بوده که با در نظر گرفتن شیب نزولی ولادت در سال ۱۴۰۴ نسبت به ۱۴۰۳، تعداد فرزندان اول هم نسبت به سال ۱۴۰۳ کاهش داشته چنانکه در سال ۱۴۰۳ تعداد تولدهای فرزند اول ۳۴۹ هزار مورد بوده و در سال ۱۴۰۴ تعداد تولد فرزند اول کاهش ۸.۱ درصدی نسبت به سال ۱۴۰۳ داشته و این آمار نشان میدهد که ۷۲ درصد ولادتها در سال ۱۴۰۴ مربوط به فرزند اول و دوم و فقط ۱۸ درصد مربوط به فرزند سوم و مابقی مربوط به فرزند چهارم و بیشتر است و بنابراین نگاهداشت شرایط جمعیتی کشور، منوط به اولویتبخشی در ازدواج و فرزندان اول و دوم است.